Tokom Prvog svetskog rata, srpska vojska i civili suočili su se sa jednim od najtežih iskušenja u savremenoj istoriji Srbije – albanskom golgotom. Povlačenje preko krševitih predela Albanije i Crne Gore zimi 1915-1916. godine predstavlja jedan od najtragičnijih događaja.
Ovaj događaj je usledio nakon invazije Centralnih sila na Srbiju u jesen 1915. godine, kada je srpska vojska bila primorana na povlačenje usled nadmoćnosti neprijatelja. Odluka o povlačenju preko Albanije doneta je 25. novembra 1915. godine.
Povlačenje je obuhvatilo oko 400.000 ljudi, od kojih je samo oko 160.000 vojnika uspelo da stigne do obale Jadranskog mora. Ovaj period srpske istorije ostaje kao trajan simbol stradanja i otpornosti.
Istorijski kontekst i odluka o povlačenju
Nakon pobede u Kolubarskoj bici, Srbija je ušla u period mira koji je bio kratkog veka. Već u jesen 1915. godine, situacija se dramatično promenila dolaskom novog nemačkog generala fon Mackensena i tajnim dogovorom sa Bugarskom, što je dovelo do koncentracije 800.000 vojnika Centralnih sila prema Srbiji.
Invazija Centralnih sila na Srbiju oktobra 1915. godine
Početkom oktobra 1915. godine, združene snage Nemačke i Austrougarske pod komandom generala fon Mackensena napale su Srbiju sa severa. Istovremeno, Bugarska je 15. oktobra napala sa istoka, presekavši mogućnost povlačenja ka Solunu. Ova koordinirana akcija Centralnih sila dovela je do teške situacije za srpsku vojsku.
Sednice Ratnog saveta i donošenje teške odluke
Na sednicama Ratnog saveta održanim 25. novembra 1915. godine, vojvoda Živojin Mišić je predlagao kontraofanzivu na Kosovu, ali je njegov predlog odbijen nakon razmatranja realnog stanja srpske vojske. Vrhovna komanda je donela tešku odluku o povlačenju preko Albanije i Crne Gore.
Tri pravca povlačenja preko Albanije i Crne Gore
Vrhovna komanda je odredila tri pravca povlačenja:
- Prvi: Peć – Rugovska klisura – Andrijevica – Podgorica – Skadar;
- Drugi: Prizren – Ljum Kula – albanska bespuća – Drač;
- Treći: preko Struge i Debra ka Elbasanu i obali.
Albanska golgota – put stradanja srpske vojske i naroda
Tokom zime 1915. i 1916. godine, srpska vojska i civili suočavali su se sa izuzetno teškim uslovima prilikom povlačenja preko Albanije i Crne Gore. Ovo razdoblje, poznato kao Albanska golgota, ostalo je duboko urezano u kolektivno sećanje srpskog naroda kao simbol stradanja i izdržljivosti.
Povlačenje kroz planine Albanije i Crne Gore
Povlačenje srpske vojske i naroda kroz planine Albanije i Crne Gore odvijalo se u izuzetno teškim uslovima. Ljudi su morali da se kreću preko bespuća, bez adekvatne opreme i zaliha hrane, suočavajući se sa oštrim zimskim uslovima.
Preko 400.000 ljudi, uključujući vojnike, oficire i civile, krenulo je sa Kosova, dok je do obale Jadranskog mora stiglo samo oko 160.000 vojnika, 10.000 konja i oko 20.000 austrougarskih zarobljenika. Ovi brojevi svedoče o razmerama stradanja tokom ovog povlačenja.
Vremenski uslovi i prirodne prepreke
Vremenski uslovi tokom povlačenja bili su izuzetno nepovoljni. Oštra zima, snežne oluje i temperature ispod nule dodatno su otežavale već težak put kroz nepristupačne planinske predele.
Vojska je morala da savlada brojne prirodne prepreke, uključujući duboke klance, strme planinske prevoje i nabujale reke. Ove prepreke su dodatno usporavale kretanje i povećavale broj žrtava.
| Vremenski uslovi | Prirodne prepreke | Posledice |
|---|---|---|
| Oštra zima, snežne oluje | Duboki klanci, strmi prevoji | Povećan broj žrtava, usporeno kretanje |
| Temperature ispod nule | Nabujale reke | Teškoće u snabdevanju hranom i opremom |
Odnos lokalnog stanovništva prema srpskim izbeglicama
Odnos lokalnog stanovništva prema srpskim izbeglicama bio je različit. Dok je predsednik albanske vlade Esad-paša podržavao Srbe, deo lokalnog stanovništva koje nije priznavalo njegovu vlast često je napadao iscrpljene kolone.
Ovakav odnos dodatno je otežao ionako težak položaj srpske vojske i civila. Usled nedostatka hrane i opreme, kao i neprijateljskog stava dela lokalnog stanovništva, mnogi su stradali tokom povlačenja.
Uloga kralja Petra I Karađorđevića tokom povlačenja
Kralj Petar I Karađorđević je, uprkos narušenom zdravlju, odlučio da deli sudbinu svoje vojske i naroda tokom povlačenja preko Albanije. Ova odluka je imala ogroman moralni značaj za srpske vojnike koji su prolazili kroz teška iskušenja.
Kralj sa narodom u najtežim trenucima
Tokom najtežih trenutaka povlačenja, kralj je odbio poseban tretman i privilegije, insistirajući da bude tretiran kao i ostali vojnici. Često je viđan kako pešači zajedno sa vojnicima, a u nekim trenucima je čak i predavao svog konja ranjenicima, što je dodatno jačalo njegovu popularnost među vojskom.
- Kralj Petar I Karađorđević je pokazao izuzetnu solidarnost sa svojim narodom i vojskom.
- Njegovo prisustvo je simbolizovalo kontinuitet države i nade u konačnu pobedu.
- Prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević je, nakon što je kralj prebačen u Italiju, preuzeo aktivniju ulogu i često posećivao srpske vojnike na Krfu.
Simbolički značaj kraljevog prisustva za moral vojske
Simbolički značaj kraljevog prisustva za moral vojske bio je neprocenjiv. Vojnici su u njegovom prisustvu videli nadu u konačnu pobedu uprkos trenutnim nedaćama.
Nakon što je prešao najteži deo puta, kralj Petar I je zbog zdravstvenog stanja prebačen u Italiju, a zatim u blizinu Soluna gde je proveo ostatak rata.
Dolazak na Jadransku obalu i evakuacija na Krf
Srpska vojska, iscrpljena dugim povlačenjem preko Albanije, stigla je na jadransku obalu gde ju je čekao novi niz iskušenja. Nakon što su preživeli put kroz planine, srpski vojnici su se suočili sa novim izazovom – čekanjem na jadranskoj obali, gde su bili izloženi gladi i bolestima zbog nedostatka adekvatnog snabdevanja.
Diplomatske aktivnosti za spas srpske vojske
Diplomatske aktivnosti za spas srpske vojske bile su intenzivne. Srpska vlada je upućivala apele saveznicima, a posebno značajna bila je intervencija ruskog cara Nikolaja II koji je insistirao na hitnoj evakuaciji. Ove diplomatske aktivnosti bile su ključne za organizaciju evakuacije srpske vojske.
Uloga saveznika u evakuaciji
Uloga saveznika u evakuaciji bila je presudna. Francuska i italijanska mornarica, uz britansku podršku, organizovale su transport srpskih vojnika sa albanske obale, uprkos opasnosti od austrougarskih podmornica i avijacije. Saveznici su u Brindiziju izgradili ogromne baze i skladišta hrane, što je omogućilo efikasnije snabdevanje srpske vojske.
| Saveznik | Doprinos |
|---|---|
| Francuska | Organizacija transporta i snabdevanja |
| Italija | Pomorska podrška i transport |
| Velika Britanija | Podrška u organizaciji evakuacije |
Iskrcavanje na Krf i ostrvo Vido
Evakuacija je počela januara 1916. godine, kada su prvi brodovi sa srpskim vojnicima stigli na Krf. Za potrebe smeštaja srpske vojske, francuske jedinice „alpskih strelaca“ prethodno su okupirale ovo ostrvo neutralne Grčke. Iskrcavanje na Krf i ostrvo Vido bilo je praćeno strogim merama trijaže – najteži slučajevi su upućivani na ostrvo Vido.
Na Krf je prebačeno oko 120-130.000 vojnika. Ostali su kroz Sredozemlje upućeni u Tunis, Francusku i Italiju. Po iskrcavanju vrši se trijaža – oni u najtežem stanju odvajaju se u improvizovane bolnice gde se bukvalno čekalo – hoće li preživeti noć.
Plava grobnica i stradanje na Krfu
Plava grobnica, simbol stradanja srpske vojske, nastala je pod teškim okolnostima na Krfu. Srpski vojnici, izmučeni dugim povlačenjem preko Albanije, stigli su na Krf u katastrofalnom zdravstvenom stanju.
Zdravstveno stanje vojnika po dolasku na Krf
Vojnici su patili od iscrpljenosti, promrzlina, gladi, i različitih bolesti. Doktor Vladimir Stanojević, načelnik bolnice Moravske divizije, opisao je bolest od koje su ljudi uglavnom umirali kao „ratni proliv.“ Usled opšte telesne i psihičke iscrpljenosti, organizam vojnika nije mogao da prihvati hranu i vodu, što je dovodilo do dehidratacije i smrti.
Nastanak Plave grobnice
Na ostrvu Vido, sahranjeno je oko 1.200 vojnika u prvim danima. Zemlja je bila plitka i tvrda, pa kada više nije bilo mesta, tela su spuštana u more – u ono što će zauvek ostati poznato kao Plava grobnica. Prema nekim podacima, na ovaj način je sahranjeno oko 5.400 ljudi.
Svedočanstva preživelih i književni zapisi
Svedočanstva preživelih i književni zapisi, poput čuvene pesme „Plava grobnica“ Milutina Bojića, doprineli su da ovaj tragični događaj ostane duboko utkan u kolektivno sećanje srpskog naroda. Lokalno grčko stanovništvo je iz poštovanja prema žrtvama decenijama izbegavalo ribolov u tom delu mora.
Zaključak: Nasleđe Albanske golgote u srpskoj istoriji
Nasleđe Albanske golgote se ogleda u simbolu otpora i izdržljivosti srpskog naroda. Ovaj događaj je postao deo kolektivnog sećanja i ima višestruko značenje u srpskoj istoriji.
Reorganizovana srpska vojska, opremljena francuskim oružjem i uniformama, postala je deo savezničkog korpusa i učestvovala u proboju Solunskog fronta septembra 1918. godine. Ova odlučujuća bitka označila je prekretnicu u ratu i omogućila oslobađanje Srbije.
Odluka da se odbije kapitulacija i da se vojska i državni vrh prebace na teritoriju druge zemlje predstavlja jedinstven primer u svetskoj istoriji. Srpska vojska je uspela da se oporavi i doprinese konačnoj pobedi saveznika u Prvom svetskom ratu.
Albanska golgota je ostavila dubok trag u srpskoj kulturi i književnosti. Brojna umetnička dela i spomenici održavaju sećanje na ovaj događaj. Uprkos ogromnim žrtvama, srpska vojska je pokazala izuzetnu izdržljivost i državničku mudrost.
U zaključku, Albanska golgota će zauvek biti simbol hrabrosti i otpora srpskog naroda. Njeno nasleđe služi kao podsetnik na žrtve i stradanja, ali i na pobedu i obnovu.