Kralj Petar I Karađorđević bio je jedan od najvoljenijih srpskih vladara, poznat kao „narodni kralj“ i „čika Pera“. Rođen je u Beogradu 11. jula 1844. godine kao peto dete u porodici kneza Aleksandra Karađorđevića.
Njegova vladavina od 1903. do 1921. godine smatra se periodom najstabilnije demokratije u istoriji Srbije. Tokom tog perioda, zemlja je doživela značajan privredni rast i demokratski razvoj.
Petar Karađorđević je ostao upamćen kao pošten vladar koji nije bio apsolutista, za razliku od njegovih prethodnika iz dinastije Obrenović. Njegovo krunisanje 21. septembra 1904. godine označilo je početak nove ere u srpskoj istoriji.
Poreklo i rano detinjstvo
U turbulentnim vremenima Kneževine Srbije, Petar Karađorđević je došao na svet u Beogradu, 11. jula 1844. godine. Njegovo rođenje bilo je značajan događaj u porodici kneza Aleksandra Karađorđevića.
Rođenje u Beogradu 11. jula 1844. godine
Petar Karađorđević rođen je kao peto dete u porodici kneza Aleksandra Karađorđevića. Beograd, grad sa oko 25.000 stanovnika, bio je tada mali grad u balkanskim razmerama. Polovinu stanovništva činili su muslimani, a Turci su držali Beogradsku tvrđavu na Kalemegdanu. Ove godine su bile važne za formiranje Petra kao budućeg kralja.
Život na dvoru kneza Aleksandra Karađorđevića
Život na dvoru kneza Aleksandra Karađorđevića nije bio raskošan. Dvor nije ispunjavao osnovne kriterijume da bi se tako nazivao, što je uticalo na Petrovo skromno odrastanje. Njegov otac, knez Aleksandar, bio je nesiguran i slab vladar. Majka Persida, iz ugledne porodice Nenadović, odigrala je bitnu ulogu u njegovom odrastanju. U porodici je vladala stroga disciplina, a Petar nije bio izuzetak.
Politička previranja u Srbiji sredinom 19. veka
Sredinom 19. veka, Srbija je bila u središtu političkih nemira koji su obeležili život mladog Petra Karađorđevića. Ovo razdoblje bilo je karakteristično po sukobima između dve vladajuće dinastije: Obrenovića i Karađorđevića.
Sukob dinastija Obrenović i Karađorđević
Petrov otac, knez Aleksandar Karađorđević, došao je na vlast 1842. godine nakon Vučićeve bune, koju je predvodio Toma Vučić Perišić. Time je knez Mihailo Obrenović bio prisiljen da napusti Srbiju. Ustavobraniteljski režim, koji je podržavao kneza Aleksandra, zalagao se za vladavinu prava nasuprot autokratskoj vladavini kneza Miloša Obrenovića.
Svrgavanje kneza Aleksandra i odlazak u izgnanstvo
Uprkos jakoj podršci, ustavobraniteljski režim je okončan 1858. godine nakon Svetoandrejske skupštine, kada je knez Aleksandar Karađorđević zbačen sa vlasti. Nakon svrgavanja, porodica Karađorđević, uključujući i mladog Petra, morala je da napusti Srbiju i preseli se na imanje nedaleko od Arada.
Školovanje u inostranstvu
Petar je započeo svoje obrazovanje u inostranstvu u zavodu Venel-Olivije u Ženevi. Neposredno pre svrgavanja njegovog oca sa vlasti, četrnaestogodišnjeg kneževića Petra šalju na dalje školovanje. Tamo ga zatiče činjenica da mu je porodica proterana iz Srbije, što ga je veoma pogodilo.
Obrazovanje u Ženevi
U Ženevi, Petar je proveo deo svog života u samoći, ogorčen i tužan zbog sudbine svoje porodice. Školovanje u zavodu Venel-Olivije bilo je važno za njegovo obrazovanje.
Studije na vojnoj akademiji Sen-Sir
Nakon završetka školovanja u Ženevi, Petar se seli u Pariz, gde upisuje Kolež Sen Bard, a godinu dana kasnije i vojnu akademiju u Sen-Siru. Iako se često navodi da je završio vojnu akademiju, istoričari tvrde da to nije tačno.
| Institucija | Grad | Period |
|---|---|---|
| Zavod Venel-Olivije | Ženeva | Do 1861. |
| Kolež Sen Bard | Pariz | 1861. |
| Vojna akademija Sen-Sir | Sen-Sir | 1862. |
Tokom školovanja u inostranstvu, mladi Petar je formirao svoje političke stavove i upoznao se sa liberalnim i demokratskim idejama. Jedna godina u Parizu bila je dovoljna da se upozna sa naprednim političkim sistemima. On nije bio zadovoljan samo teorijskim znanjem, već je tražio praktičnu primenu. Do kraja godine 1862, Petar je bio u potpunosti uključen u politički život.
Mladost u Parizu i politički stavovi
U glavnom gradu Francuske, Petar Karađorđević je kao mladić doživeo transformaciju iz aristokrate u politički svesnog pojedinca. Tokom boravka u Parizu, mladi Petar Karađorđević vodio je „mondenski život“ – uživao je u zabavi, igrao karte, povremeno čitao i vodio život tipičan za mladog aristokratu tog vremena.
Prevod dela „O slobodi“ Džona Stjuarta Mila
Jedan od značajnih momenata u njegovom političkom formiranju bio je prevod eseja „O slobodi“ engleskog filozofa Džona Stjuarta Mila, koji je objavio 1868. godine. Ovo delo će kasnije postati osnova njegovog političkog programa.
Formiranje liberalnih i demokratskih ideja
Petar je prihvatao ideje liberalizma, parlamentarizma i demokratije koje su bile popularne u tadašnjoj Francuskoj. Iako je prihvatao liberalne ideje, Petar je istovremeno bio i „prilično militaran tip“, što se nije u potpunosti slagalo sa liberalizmom, zbog toga se može reći da je njegov politički profil bio kompleksan i donekle kontradiktoran.
Vojnička karijera i revolucionarni duh
Njegova vojnička karijera bila je ispunjena avanturama i borbama za srpsku stvar. Kao mladić, kralj Petar se uključio u francusku Legiju stranaca, elitnu jedinicu francuske vojske.
Učešće u značajnim događajima obeležilo je njegovu vojničku karijeru. U Francusko-pruskom ratu 1870. godine, kralj Petar se borio kao deo francuske Legije stranaca.
Učešće u Francusko-pruskom ratu 1870. godine
Kralj Petar je stupio u francusku Legiju stranaca 1870. godine i učestvovao u Francusko-pruskom ratu. Njegovo učešće u ovom ratu bilo je motivisano mladalačkim avanturizmom i željom da se oduži Francuskoj.
Prema istorijskim svedočanstvima, tokom rata je bio zarobljen i maltretiran od strane nemačkih oficira, ali je uspeo da pobegne preplivavši reku usred zime.
Borba u Bosanskom ustanku pod imenom Petar Mrkonjić
Godine 1875, kralj Petar se priključio Bosanskom ustanku protiv Turaka, koristeći pseudonim Petar Mrkonjić. Njegova uloga u ovom ustanku bila je važna za srpsku stvar.
U Bosanskoj krajini, okupio je četu i sprovodio borbene akcije, pokazujući patriotska osećanja i spremnost da se bori za srpska prava.
Brak sa crnogorskom kneginjom Zorkom
Petar Karađorđević je na nagovor Rusije oženio kneginju Zorku, što je bio korak ka jačanju veza između srpskog i crnogorskog naroda. Njihov brak nije bio samo lična stvar, već je imao značajan politički kontekst. Venčanje je održano na Cetinju 30. jula 1883. godine.
Venčanje na Cetinju 1883. godine
Venčanje između Petra Karađorđevića i kneginje Zorke održano je u Cetinjskom manastiru. Kneginja Zorka je tada imala 19 godina, dok je Petar imao 39 godina. Njihova veridba nije bila po volji svima, ali je srpski i crnogorski narod taj čin prihvatio s radošću.
Deca i porodični život
Kneginja Zorka je Petru I Karađorđeviću rodila petoro dece: Jelenu (1884), Milenu (1886-1887), Đorđa (1887), Aleksandra (1888), i Andreju (1890). Nažalost, kneginja Zorka je preminula 4. marta 1890. godine na porođaju poslednjeg sina Andreje, koji je takođe preminuo nekoliko dana kasnije.
| Dete | Godina rođenja | Godina smrti |
|---|---|---|
| Jelena | 1884 | – |
| Milena | 1886 | 1887 |
| Đorđe | 1887 | – |
| Aleksandar | 1888 | – |
| Andrej | 1890 | 1890 |
Život u egzilu i političke veze
Preseljenje u Ženevu označilo je početak novog perioda u životu Petra Karađorđevića, koji je bio obeležen borbom za opstanak i političkim intrigama. Nakon smrti kneginje Zorke 1890. godine, Petar se sa sinovima Aleksandrom i Đorđem i ćerkom Jelenom preselio u Ženevu.
Godine u Ženevi
U Švajcarskoj, porodica Karađorđević živela je skromno, uz povremenu pomoć rođaka. Zbog loše finansijske situacije, Petar je 1894. godine bio prinuđen da proda kuću u Parizu, što je dodatno otežalo njegov položaj u egzilu.
Odnosi sa Rusijom i radikalima
Tokom godina provedenih u izgnanstvu, Petar je nastavio da održava veze sa Rusijom, koja je Karađorđeviće videla kao protivtežu Obrenovićima i njihovoj austrofilskoj politici. Godine 1897. posetio je Rusiju gde ga je primio car Nikolaj Drugi, a Rusija je prihvatila i njegovu decu na školovanje.
Petar je takođe stupio u kontakt sa vrhom Narodne radikalne stranke Nikole Pašića. I Karađorđevići i radikali bili su vezani za Rusiju jer su imali zajedničkog protivnika – kralja Milana Obrenovića. Zbog toga su prirodno gravitirali jedni drugima.
| Godina | Događaj | Značaj |
|---|---|---|
| 1890. | Smrt kneginje Zorke | Preseljenje u Ženevu |
| 1894. | Prodaja kuće u Parizu | Finansijske teškoće |
| 1897. | Poseta Rusiji | Podrška Rusije Karađorđevićima |
Kralj Petar I Karađorđević dolazi na presto
Nakon Majskog prevrata, Petar Karađorđević se vratio u Srbiju 1903. godine. Ova značajna politička promena označila je početak nove ere za zemlju.
Majski prevrat i njegove posledice
Majski prevrat 1903. godine bio je krvavi državni udar u kojem su ubijeni kralj Aleksandar Obrenović i kraljica Draga. Ovaj događaj izazvao je šok u evropskim dvorovima i javnosti.
Izbor za kralja i krunisanje
Nakon prevrata, Narodna skupština Srbije izabrala je Petra Karađorđevića za kralja. On je zvanično krunisan 21. septembra 1904. godine, čime je postao Kralj Srbije.
| Događaj | Datum | Značaj |
|---|---|---|
| Majski prevrat | 1903. godina | Ubijen kralj Aleksandar Obrenović |
| Izbor Petra Karađorđevića | 1903. godina | Postavljen za kralja Srbije |
| Krunisanje | 21. septembar 1904. | Zvanično postaje Kralj Srbije |
Petar Karađorđević suočio se sa brojnim izazovima nakon dolaska na presto, uključujući diplomatske pritiske da se učesnici prevrata kazne.
Demokratska vladavina i ustavno uređenje
Za razliku od svojih prethodnika, kralj Petar I je vladao sa demokratskim pristupom. Njegova vladavina je bila karakterisana poštovanjem parlamentarizma i političkih sloboda.
Poštovanje parlamentarizma i političkih sloboda
Kralj Petar I je omogućio potpuni parlamentarizam, što je bila novina u političkom životu Srbije tog vremena. Njegov dvor je bio lišen velikog sjaja i pompeznosti, što je odgovaralo njegovom skromnom karakteru.
Odnos prema opoziciji i građanskim pravima
Kralj je bio poznat po tome što je dozvoljavao slobodu govora i okupljanja, što je doprinijelo njegovoj velikoj popularnosti među narodom. Njegova vladavina je opisana kao period najuzornije parlamentarne demokratije u istoriji Srbije.
Prevod dela „O slobodi“ Džona Stjuarta Mila, štampanog u Beču 1868, bio je jedan od primera njegovog zalaganja za liberalne ideje. Narod ga je zbog njegovog demokratskog pristupa i poštovanja prema građanskim pravima prozvao „Čika Pera“.
Ekonomski i kulturni procvat Srbije
Tokom vladavine kralja Petra I Karađorđevića, Srbija je doživela značajan ekonomski i kulturni procvat. Njegova vladavina se pamti po značajnom ekonomskom usponu i stvaranju temelja za modernizaciju zemlje.
Privredni razvoj i modernizacija zemlje
Uprkos ekonomskoj blokadi od strane Austrougarske tokom Carinskog rata, srpski preduzetnici su uspeli da pronađu nova tržišta za plasman svojih proizvoda. Izgrađen je niz novih preduzeća iz domena industrije, rudarstva, i trgovine, što je doprinelo ekonomskom razvoju.
Osnivanje Univerziteta u Beogradu i kulturne institucije
Godine 1905. osnovan je Univerzitet u Beogradu, što je bio značajan korak u kulturnom i obrazovnom razvoju zemlje. Pored univerziteta, osnovane su i druge važne kulturne institucije koje su doprinele kulturnom procvatu Srbije.
Ovaj period ekonomskog i kulturnog razvoja trajao je sve do Balkanskih ratova 1912-1913. godine, kada je fokus države preusmeren na vojne ciljeve i teritorijalno proširenje.
Balkanski ratovi i oslobođenje teritorija
Balkanski ratovi predstavljali su značajan period u istoriji Srbije tokom vladavine kralja Petra I Karađorđevića. Ovi ratovi, koji su se odvijali 1912. i 1913. godine, bili su ključni za teritorijalno proširenje srpske države.
Uloga kralja u Prvom balkanskom ratu 1912. godine
U Prvom balkanskom ratu, kralj Petar I je bio nominalni vođa srpske vojske. Srpska vojska je ostvarila značajne pobede protiv Osmanskog carstva, oslobodivši Kosovo, Metohiju, Rašku oblast i Makedoniju.Kralj Petar je svojim prisustvom i podrškom vojsci doprineo moralu trupa, što je bilo važno za ostvarivanje vojnih uspeha.
Drugi balkanski rat i teritorijalno proširenje Srbije
Drugi balkanski rat izbio je u junu 1913. godine zbog sukoba oko podele teritorija. Srbija je, zajedno sa Grčkom i Osmanskim carstvom, ratovala protiv Bugarske.Srbija je izašla kao pobednik, dodatno proširivši svoju teritoriju.
| Teritorija | Pre Balkanskih ratova | Posle Balkanskih ratova |
|---|---|---|
| Kosovo i Metohija | Pod turskom vlašću | Oslobođeno |
| Makedonija | Pod turskom vlašću | Oslobođeno |
| Raška oblast | Pod turskom vlašću | Oslobođeno |
Nakon Balkanskih ratova, Srbija je gotovo udvostručila svoju teritoriju, ali je vojska bila iscrpljena, što će se pokazati kao veliki problem kada je izbio Prvi svetski rat.
Povlačenje sa vlasti i regentstvo
Zbog poodmaklih godina i lošeg zdravlja, kralj Petar I Karađorđević je predao kraljevska ovlašćenja prestolonasledniku Aleksandru leta 1914. godine. Ova odluka označila je kraj njegove aktivne vladavine, iako je on zvanično ostao na prestolu do svoje smrti avgusta 1921. godine.
Predaja kraljevskih ovlašćenja sinu Aleksandru
Prestolonaslednik Aleksandar je preuzeo ulogu regenta i faktički vodio zemlju i vojsku kroz najteže godine Prvog svetskog rata. Njegova uloga regenta bila je ključna za srpsku vojsku i narod tokom rata.
Odnosi sa zaverenicima i Crnom rukom
Tokom perioda regentstva, odnosi između kralja Petra, regenta Aleksandra i oficirske organizacije „Crna ruka“ postali su napeti. Ova napetost kulminirala je Solunskim procesom 1917. godine, što je omogućilo regentu Aleksandru da se odlučnije obračuna sa „Crnom rukom“.
Narodna skupština je kralju Petru dodelila zvanje „Oslobodilac“, dok je njegovom nasledniku, kralju Aleksandru, dodeljeno zvanje „Ujedinitelj“, što je odražavalo njihove različite istorijske uloge.
Herojstvo u Prvom svetskom ratu
Tokom Prvog svetskog rata, kralj Petar je pokazao veliko herojstvo i solidarnost sa svojim narodom. Kada je izbio rat, Srbija se našla u teškim prilikama, iscrpljena prethodnim balkanskim ratovima.
Čuveni govor vojsci pred Kolubarsku bitku
Kralj Petar I Karađorđević je održao čuveni govor svojoj iscrpljenoj vojsci pred Kolubarsku bitku. Rekao je: „Deco moja! Vi ste se zakleli da branite otadžbinu i svoga Kralja, ali ja vas razrešavam zakletve date meni, jer životi, i vaši i moj, pripadaju samo Srbiji za koju moramo sada pobediti ili umreti!“
Povlačenje preko Albanije sa narodom i vojskom
U najtežim danima Srbije, tokom povlačenja preko Albanije 1915. godine, stari kralj se, iako sasvim onemoćao, povlačio zajedno sa vojskom i narodom preko planinskih vrleti od Kosova i Metohije put Jadrana.
| Godina | Događaj | Značaj |
|---|---|---|
| 1914 | Kolubarska bitka | Pobeda Srbije |
| 1915 | Povlačenje preko Albanije | Ispit izdržljivosti za vojsku i narod |
Anegdote o „Čika Peri“ – narodnom kralju
Kralj Petar I Karađorđević, poznat kao ‘narodni kralj’ i ‘Čika Pera’, ostavio je dubok trag u srpskoj istoriji. Njegova vladavina obeležena je nastankom prvih demokratskih institucija u Srbiji. Važio je za poštenog i dobrog čoveka blage naravi.
Priča o čarapama Makrene Spasojević
Jedna od najdirljivijih priča vezanih za „Čika Peru“ je ona o čarapama Makrene Spasojević, koju je opisao Milovan Vitezović u svojoj knjizi „Čarape kralja Petra“. Makrena Spasojević iz Lajkovca imala je sina Marinka, koji je za vreme Prvog svetskog rata mobilizovan i poslat na ratište.
Makrena je srela kralja Petra tokom povlačenja preko Albanije i zamolila ga da pronađe njenog sina. Kralj Petar je pronašao Marinka, ali nažalost mrtvog. Kasnije je naredio da se Makreni i Marinku podigne spomenik.
Skromnost i poštenje u ophođenju sa narodom
Kralj Petar je živeo skromno, samo od plate koju je dobijao od Vlade, a od tog novca je podizao zadužbinu Karađorđevića na Oplencu. Njegova povezanost sa narodom ogledala se i u tome što je držao vunene čarape Makrene Spasojević ispod jastuka sve do svoje smrti.
Stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca
Stvaranje nove države, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, bilo je vrhunac vladavine kralja Petra I Karađorđevića. Ova velika država nastala je 1. decembra 1918. godine, čime su ostvarene vekovne težnje za ujedinjenjem svih srpskih istorijskih i etničkih zemalja.
Ujedinjenje 1. decembra 1918. godine
Ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca u jedinstvenu državu označilo je novu eru u istoriji regiona. Kralj Petar I Karađorđević, iako je faktički prestao da vlada 1914. godine, doživeo je kraj Prvog svetskog rata i stvaranje nove države.
Poslednje godine života i smrt 16. avgusta 1921. godine
Poslednje godine života kralj Petar je proveo povučeno, sa narušenim zdravljem, ali je i dalje bio poštovan kao simbol srpske borbe za slobodu i ujedinjenje. Preminuo je 16. avgusta 1921. godine u 77. godini života.
Narodna skupština mu je dodelila zvanje „Oslobodilac“, dok je njegovom nasledniku, kralju Aleksandru, dodeljeno zvanje „Ujedinitelj“.
Закључак
Kao jedan od najvoljenijih srpskih kraljeva, Petar I Karađorđević ostavio je neizbrisiv trag u srpskoj istoriji. Njegova vladavina donela je Srbiji period demokratije, ekonomskog napretka i teritorijalnog proširenja. Kralj Petar nije bio apsolutista, već je poštovao ustav i parlamentarizam, što mu je donelo veliku popularnost među narodom.
Njegovo herojstvo tokom Prvog svetskog rata, kada je delio sudbinu svog naroda i vojske, dodatno je učvrstilo njegovu poziciju „narodnog kralja“. Period njegove vladavine obeležili su značajni događaji, uključujući Balkanske ratove i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Danas, kralj Petar I Karađorđević ostaje simbol demokratije, patriotizma i vladarskog poštenja, a njegov život i delo ostaju inspiracija novim generacijama.